[
Reflectie is meer dan nadenken
Over de ruimte tussen denken en zien
Sonja Rhemrev Coaching
Veel mensen denken dat ze reflecteren.
Meestal bedoelen ze: veel nadenken.
Dat voelt actief, alsof je iets doet. Maar vaak brengt het ons nauwelijks verder. We blijven in hetzelfde verhaal, met dezelfde aannames en dezelfde vragen. We bevestigen ons eigen perspectief en zien niet wat we over het hoofd zien. We denken veel na, maar onderzoeken weinig.
Waarom nadenken vaak niet genoeg is
Nadenken is belangrijk, maar het heeft een grens. Zolang je ín de ervaring zit, werkt je brein vooral met bestaande patronen, overtuigingen en logica. Je voelt dat je bezig bent, maar vaak ontdek je niets nieuws.
Echte reflectie begint pas wanneer je een stap terug doet. Wanneer je niet langer ín de ervaring zit, maar ernaar kunt kijken. Wanneer je bereid bent je vertrouwde beelden even los te laten en jezelf vragen stelt die je normaal niet stelt.
In essentie komt reflectie neer op het bewust en gestructureerd onderzoeken van je eigen ervaringen, gedachten, gevoelens en overtuigingen, met als doel jezelf beter te doorgronden. Niet om tot snelle antwoorden te komen, maar om te zien wat er werkelijk speelt.
Wat echte reflectie oplevert
Wanneer je deze stap zet, ontdek je vaak onverwachte dingen:
– Over je eigen gedrag en keuzes.
– Over motieven en patronen die je normaal niet opmerkt.
– Over situaties waarin je vastloopt of steeds hetzelfde reageert.
Reflectie geeft helderheid. Niet alleen over wat je doet, maar vooral over waarom je doet wat je doet. Daardoor ontstaat ruimte: ruimte om anders te kijken, andere keuzes te overwegen, of bewuster te blijven bij wat er gebeurt.
Zelfinzicht en keuzevrijheid
‘Tussen prikkel en reactie zit een ruimte. In die ruimte ligt onze vrijheid.’
Viktor Frankl
Reflectie helpt je begrijpen waarom bepaalde situaties zich blijven herhalen, zodat ze je minder ‘overkomen’. Anders gezegd: reflectie vergroot de ruimte tussen wat er gebeurt en hoe jij reageert.
Door jezelf beter te leren kennen en zicht te krijgen op de aansturing van je gebruikelijke reacties en patronen, ontstaat de mogelijkheid om deze te doorbreken. Zolang dat inzicht ontbreekt, is verandering lastig en krijg je vaak wat je altijd al kreeg.
In situaties waarin je tevreden bent met hoe het loopt is verandering niet nodig. Maar wanneer je merkt dat je vastloopt, last hebt van terugkerende patronen of steeds dezelfde uitkomsten ervaart, wordt zelfonderzoek waardevol.
Door echt te reflecteren ontdek je vaak dat ‘lastige situaties’ en moeilijke samenwerkingen niet alleen over de ander gaan. Niet in termen van schuld, maar in termen van wat jou raakt, triggert of verleidt tot gedrag dat uiteindelijk niet helpend is. Reflectie maakt zichtbaar wat jou stuurt, zodat het je niet onbewust blijft sturen.
Reflectie is geen doel op zich. Het is een hulpmiddel om te begrijpen waarom dingen gaan zoals ze gaan, zodat je meer keuzevrijheid ervaart. Niet om een beter mens te worden, maar om minder vast te lopen in wat niet werkt. Het brengt je dichter bij jezelf, zonder je te laten leiden door verwachtingen, gewoontes of overleving.
Hoe reflectie vorm kan krijgen
Er zijn veel manieren om te reflecteren. De essentie is steeds dezelfde: jezelf uitnodigen om voorbij het bekende en het logische te kijken.
Dat kan schuren. Reflectie kan je confronteren met kanten van jezelf die je liever niet ziet: onzekerheid, boosheid, behoefte aan controle, of patronen waar je niet trots op bent. In Jungiaanse termen zou je dit je ‘schaduw’ kunnen noemen.
Reflectie vraagt daarom ook een houding van openheid. Het vraagt dat je oordelen tijdelijk opschort en met nieuwsgierigheid kijkt naar jezelf en de situatie. Hoe meer ruimte je daarin kunt maken, hoe meer je gaat ontdekken.
Voor veel mensen helpt het om reflectie een zekere structuur te geven. Niet om het ingewikkeld te maken, maar juist om te voorkomen dat je in hetzelfde cirkeltje blijft denken. Er bestaan verschillende reflectiemodellen, zoals het model van Korthagen. Een methodiek kan helpen om ook de moeilijke vragen niet uit de weg te gaan.
Onderstaande stappen zijn geen vast recept, maar geven een beeld van wat reflectie concreet kan inhouden:
- De feitelijke situatie
Wat gebeurde er precies? Wat werd er gezegd of gedaan? - Het kernmoment (de trigger)
Wat raakte je? Wat voelde je in je lichaam? Welke emotie was dominant? Welke gedachten of innerlijke zinnen kwamen op? - De verdieping
Wat maakt dat dit moment je zo raakt? Welke betekenis geef je eraan? Wat staat hier voor jou op het spel? - Het inzicht
Wat ontdek je over jezelf? Welk patroon, verlangen of overtuiging wordt zichtbaar?
Reflecties opschrijven kan hierbij helpend zijn. Schrijven vertraagt, geeft meer focus en dwingt je om je gedachten af te maken. Bovendien kun je door terug te lezen patronen ontdekken die je anders zou missen.
Reflectie is een vaardigheid die je kunt ontwikkelen. Het vraagt geen perfectie en geen snelle antwoorden, maar bereidheid om stil te staan waar je normaal doorgaat.
Wanneer je niet verder komt met zelfreflectie, kan reflecteren met een coach een waardevolle aanvulling zijn. Een coach helpt je buiten je eigen denkraam te treden, daagt je uit en spiegelt je in een veilige setting. Dit helpt je om nog een laagje dieper naar jezelf te kunnen kijken en nieuwe inzichten toe te laten.
Tot slot
Reflectie is geen manier om jezelf te verbeteren, maar een manier om zicht te krijgen op wat je stuurt en iets in beweging te brengen, of ruimte te maken voor nieuwe keuzes.
Reflectie begint pas echt wanneer je denkt dat je al klaar bent met nadenken.
Sonja